Aktualności | Cukier to nie nagroda! Jego nadmiar może szkodzić dziecięcemu mózgowi

Mózg potrzebuje glukozy, aby pracować, jednak najlepiej służy mu energia dostarczana stopniowo – z pełnoziarnistych produktów, warzyw, owoców i innych składników zbilansowanej diety. Słodycze oraz słodzone napoje powodują szybkie wzrosty poziomu glukozy we krwi, a ich nadmiar może sprzyjać rozdrażnieniu, problemom z koncentracją i utrwalaniu niezdrowych nawyków. Dlatego apelujemy do rodziców i dziadków: nie osładzajcie dzieciństwa cukrem!

Choć mózg stanowi zaledwie około 2 proc. masy ciała, zużywa mniej więcej 20 proc. energii wykorzystywanej przez organizm. W dzieciństwie rozwija się szczególnie intensywnie. Powstają nowe połączenia nerwowe, kształtują się pamięć, zdolność koncentracji, kontrola emocji i mechanizmy odpowiedzialne za podejmowanie decyzji.

Cukier nie jest dla mózgu trucizną, a pojedynczy batonik nie zaburzy rozwoju dziecka. Problem zaczyna się wtedy, gdy słodycze, słodzone napoje, dosładzane płatki czy jogurty stają się stałym elementem codziennej diety.

Produkty o słodkim smaku pobudzają układ nagrody i zwiększają wydzielanie dopaminy. Dziecko szybko zapamiętuje, że słodycze przynoszą przyjemność, i może domagać się ich coraz częściej. Nie oznacza to, że cukier uzależnia dokładnie tak samo jak substancje psychoaktywne. Może jednak utrwalać silne przyzwyczajenia i sprawiać, że rezygnacja ze słodkich przekąsek staje się trudna.

Jak nadmiar cukru może wpływać na dziecko?

Utrudnia koncentrację i naukę. Dieta bogata w cukry dodane wiązana jest w badaniach z gorszym funkcjonowaniem poznawczym. Szczególną uwagę naukowców zwracają hipokamp, odpowiedzialny za pamięć i uczenie się, oraz płat czołowy, związany z planowaniem i samokontrolą. Część mechanizmów, między innymi wpływ diety na BDNF – białko wspierające rozwój i regenerację neuronów – poznano dotąd przede wszystkim w badaniach na zwierzętach.

Utrwala potrzebę słodkiej nagrody. Układ odpowiedzialny za samokontrolę rozwija się przez wiele lat. Jeśli dziecko regularnie dostaje słodycze za dobre zachowanie, sukces albo na pocieszenie, zaczyna kojarzyć jedzenie z nagrodą i sposobem radzenia sobie z emocjami.

Może sprzyjać wahaniom energii i nastroju. Słodki napój lub przekąska szybko dostarczają dużej ilości cukru. Po krótkim wzroście energii może pojawić się zmęczenie, głód, rozdrażnienie i trudność w skupieniu uwagi. Reakcja każdego dziecka jest indywidualna, dlatego sam cukier nie wyjaśnia wszystkich nagłych zmian zachowania.

Nie powoduje ADHD. Badania nie potwierdzają, że spożywanie cukru wywołuje to zaburzenie. Słodkie produkty nie powinny być więc przedstawiane jako przyczyna ADHD. Nadmiar cukru może jednak iść w parze z gorszą jakością diety, nieregularnymi posiłkami i wahaniami energii, które utrudniają dziecku spokojną pracę.

Wpływa na cały organizm. Dieta bogata w cukry wolne zwiększa ryzyko próchnicy, nadwagi i otyłości, a w dłuższej perspektywie także chorób metabolicznych. Może również zmieniać skład mikrobioty jelitowej. Naukowcy badają jej związki z pracą mózgu, nastrojem i zdolnościami poznawczymi, jednak wielu mechanizmów nie potwierdzono jeszcze jednoznacznie u dzieci.

Niebezpieczne nawyki, które warto zmienić

Gdzie najczęściej popełniamy błąd:

• słodkie napoje zamiast wody – soki, napoje gazowane, wody smakowe i słodzone herbaty mogą dostarczać dużo cukru, a przy tym słabo sycą;
• słodycze jako codzienna przekąska – dziecko przyzwyczaja się do intensywnie słodkiego smaku i coraz chętniej wybiera podobne produkty;
• batonik w nagrodę lub na pocieszenie – jedzenie zaczyna pełnić funkcję sposobu na stres, smutek, nudę albo świętowanie sukcesu;
• słodkie śniadanie przed szkołą – dosładzane płatki, krem czekoladowy czy białe pieczywo z dżemem zwykle sycą krócej niż posiłek zawierający błonnik, białko i zdrowe tłuszcze;
• produkty dziecięce bez sprawdzania składu – jogurty owocowe, płatki śniadaniowe, deserki i gotowe sosy mogą zawierać znaczne ilości cukrów.

Rodzice! Dziadkowie! Ograniczajcie cukier małymi krokami

Zacznijcie od jednego nawyku. Słodzony napój można stopniowo rozcieńczać wodą, a codzienny batonik zamienić na przekąskę podawaną rzadziej i w mniejszej porcji. Nagłe wprowadzenie wielu zakazów może wywołać bunt i sprawić, że słodycze staną się dla dziecka jeszcze bardziej atrakcyjne.

Czytajcie etykiety. Cukier może występować między innymi jako sacharoza, glukoza, fruktoza, syrop glukozowo-fruktozowy, zagęszczony sok owocowy czy syrop z agawy. W tabeli wartości odżywczej warto sprawdzić pozycję „węglowodany, w tym cukry”. Pamiętajmy jednak, że obejmuje ona również cukry naturalnie występujące na przykład w mleku i owocach.

Zamiast słodyczy podawajcie świeże owoce, naturalny jogurt z owocami, orzechy i pestki odpowiednie do wieku dziecka, warzywa lub pełnoziarniste kanapki. Daktyle i dojrzałe banany mogą zastąpić część cukru w domowych wypiekach, ale także zawierają cukry, dlatego liczy się wielkość porcji.

Zadbajcie o sycące śniadanie. Owsianka z naturalnym jogurtem i orzechami, jajka z pełnoziarnistym pieczywem czy kanapka z warzywami dostarczają energii bardziej równomiernie niż słodkie płatki albo drożdżówka.

Najważniejszy jest przykład dorosłych. Jeśli w domu wodę pije cała rodzina, a słodycze pojawiają się od czasu do czasu, dziecku łatwiej przyjąć podobne zasady. Wspólny spacer, wyjście na basen, gra planszowa, książka lub czas poświęcony przez bliską osobę będą lepszą nagrodą niż kolejna słodka przekąska.

Ruch i sen również wspierają rozwój mózgu, pamięć oraz regulowanie emocji. Dzieci w wieku 6–12 lat potrzebują zwykle od 9 do 12 godzin snu na dobę, a nastolatki – od 8 do 10 godzin.

Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, aby cukry wolne dostarczały mniej niż 10 proc. dziennej energii, a ograniczenie ich poniżej 5 proc. może przynieść dodatkowe korzyści zdrowotne. Do cukrów wolnych zalicza się cukier dodawany do produktów i potraw, a także cukry obecne w miodzie, syropach i sokach. Zalecenie nie obejmuje cukrów naturalnie występujących w świeżych owocach, warzywach i mleku.

Dziecko potrzebuje energii do nauki, zabawy i rozwoju. Najlepiej dostarczać ją w regularnych, różnorodnych posiłkach. Słodycze mogą pojawiać się w diecie, ale nie powinny zastępować wartościowego jedzenia, być codziennym rytuałem ani sposobem na dziecięce emocje.

Artykuł powstał w ramach kampanii „Dzieciństwo bez smartfona”. Wydział Zdrowia Urzędu Miejskiego w Gliwicach zaprosi do udziału w akcji także gliwickie restauracje. Lokale otrzymają list z zaproszeniem oraz ulotkę poświęconą kampanii. (aku)

Źródła: Światowa Organizacja Zdrowia – zalecenia dotyczące spożycia cukrów, WHO – zasady zdrowej diety.